Mengapa jerebu bukan sekadar isu cuaca bagi pengawal dan pegawai keselamatan
Abstrak. Setiap tahun, musim jerebu mengingatkan rakyat Malaysia tentang kesan pencemaran udara terhadap kesihatan. Namun perbincangan umum lazimnya tertumpu kepada orang awam, pelajar dan golongan berisiko di rumah. Pegawai keselamatan fizikal jarang disebut, walhal mereka antara pekerja yang paling lama berada di luar bangunan dan paling kurang boleh memilih untuk berteduh. Artikel ini mengkaji sama ada jerebu meningkatkan risiko yang dihadapi pegawai keselamatan fizikal, merangkumi risiko kesihatan dan risiko operasi, serta menggariskan langkah praktikal untuk pegawai, penyelia dan majikan.
Pengenalan
Apabila Indeks Pencemaran Udara (IPU) meningkat, mesej yang biasa kita dengar ialah: kurangkan aktiviti luar, pakai pelitup muka dan duduk di dalam rumah. Nasihat itu munasabah, tetapi tidak semua orang mampu mengikutinya. Pengawal keselamatan di pintu pagar, pegawai rondaan, penjaga tempat letak kenderaan dan pegawai kawalan masuk tetap perlu berada di pos masing-masing, sering kali selama lapan hingga dua belas jam.
Soalan yang wajar ditanya ialah: adakah jerebu benar-benar menambah risiko kepada mereka, dan jika ya, dalam bentuk apa? Jawapan ringkasnya ialah ya, dan risikonya lebih daripada satu jenis. Pertama, ada risiko kesihatan akibat menyedut zarah halus dalam tempoh yang panjang. Kedua, ada risiko operasi, kerana jarak penglihatan yang berkurang menjejaskan rondaan, pemantauan kamera dan keselamatan kenderaan. Ketiga, ada risiko pengurusan, iaitu sama ada majikan dan penyelia mempunyai prosedur yang jelas untuk melindungi pegawai apabila keadaan udara merosot.
Artikel ini ditulis untuk komuniti pengawal keselamatan berlesen di Malaysia. Ia bersifat umum dan tidak menerangkan mana-mana tapak tertentu. Maklumat kesihatan di dalamnya ialah maklumat am dan bukan pengganti nasihat doktor atau pegawai kesihatan pekerjaan.
1. Memahami jerebu dan Indeks Pencemaran Udara
Jerebu ialah keadaan udara berkabus yang disebabkan oleh sejumlah besar zarah halus yang terapung di atmosfera. Zarah ini boleh datang daripada kebakaran hutan dan tanah gambut, pembakaran terbuka, kenderaan dan industri, dan sebahagiannya dibawa angin merentas sempadan. Pencemar yang paling dikaitkan dengan kesan kesihatan ialah zarah halus bersaiz 2.5 mikrometer atau lebih kecil, yang dikenali sebagai PM2.5 (World Health Organization [WHO], 2022).
Di Malaysia, status kualiti udara dilaporkan menerusi Indeks Pencemaran Udara (IPU) melalui Sistem Pengurusan Indeks Pencemaran Udara Malaysia (APIMS) Jabatan Alam Sekitar. Skala IPU yang digunakan ialah seperti berikut (Berita Harian, 2026a).
| Bacaan IPU | Kategori |
|---|---|
| 0 hingga 50 | Baik |
| 51 hingga 100 | Sederhana |
| 101 hingga 200 | Tidak sihat |
| 201 hingga 300 | Sangat tidak sihat |
| Melebihi 300 | Berbahaya |
Sebagai perbandingan, garis panduan kualiti udara global WHO 2021 mencadangkan agar PM2.5 tidak melebihi 5 mikrogram per meter padu (µg/m³) bagi purata tahunan dan 15 µg/m³ bagi purata 24 jam (WHO, 2021). Garis panduan itu dibuat berdasarkan kesan kesihatan, dan WHO menegaskan bahawa pendedahan lebih rendah juga membawa risiko. Maksudnya, “sederhana” pada skala IPU tidak semestinya bermakna tiada kesan kepada orang yang terdedah lama.
Bagi pegawai keselamatan, perkara penting ialah bacaan IPU dilaporkan mengikut stesen pemantauan. Keadaan di tapak sebenar, terutamanya berhampiran jalan raya, tempat letak kenderaan atau kawasan lapang, boleh berbeza. Sebab itu bacaan rasmi perlu dijadikan panduan asas, dan pemerhatian di lapangan, seperti jarak penglihatan dan simptom pegawai, perlu dijadikan pelengkap.
2. Risiko kesihatan kepada pegawai keselamatan
Bukti saintifik menunjukkan bahawa pendedahan kepada zarah halus PM2.5 dikaitkan dengan penyakit kardiovaskular dan pernafasan serta kanser (WHO, 2022). Zarah ini cukup kecil untuk menembusi jauh ke dalam paru-paru. Kesannya bergantung pada kepekatan zarah, tempoh pendedahan dan keadaan kesihatan seseorang.
Bagi pegawai keselamatan, risiko kesihatan boleh dibahagikan kepada dua jenis.
Kesan jangka pendek. Ini ialah aduan yang lazim dilaporkan semasa musim jerebu, iaitu mata pedih dan berair, hidung tersumbat, sakit tekak, batuk, sesak nafas dan sakit kepala. Pada orang yang menghidap asma atau penyakit paru-paru, jerebu boleh mencetuskan serangan atau memburukkan simptom sedia ada. Pada orang yang menghidap penyakit jantung, pendedahan kepada zarah halus boleh menjadi beban tambahan kepada sistem kardiovaskular (WHO, 2022).
Kesan jangka panjang. Pendedahan berulang selama bertahun-tahun kepada udara tercemar dikaitkan dengan peningkatan risiko penyakit jantung, strok, penyakit paru-paru kronik dan kanser paru-paru (WHO, 2022). Pegawai keselamatan yang bekerja bertahun-tahun di pos luar bangunan, termasuk di tempat yang dekat dengan lalu lintas, menerima pendedahan harian yang lebih tinggi daripada pekerja pejabat, walaupun di luar musim jerebu.
Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) menyenaraikan golongan yang lebih berisiko semasa jerebu, iaitu kanak-kanak, warga emas, wanita mengandung, pesakit jantung dan pernafasan, orang yang sensitif kepada habuk, perokok, dan juga mereka yang sentiasa bekerja di luar pejabat atau rumah (KKM, n.d.). Dengan kata lain, bekerja di luar sudah menjadi satu faktor risiko tersendiri. Ini menepati keadaan pegawai keselamatan.
Beberapa faktor lain boleh menambah beban. Cuaca panas dan lembap membuatkan pemakaian pelitup muka yang sesuai terasa lebih melelahkan, dan KKM menasihatkan pendedahan kepada cuaca panas dan jerebu dihadkan serentak (KKM, 2023). Syif panjang dan kurang rehat menyukarkan pemulihan badan. Pegawai yang merokok, atau yang mempunyai penyakit tersembunyi yang belum didiagnosis, mungkin tidak sedar bahawa mereka lebih terdedah.
Bila perlu mendapatkan rawatan. Pegawai yang mengalami sesak nafas yang teruk, sakit dada, rasa hendak pitam, batuk yang berpanjangan atau simptom yang bertambah teruk harus segera mendapatkan rawatan di fasiliti kesihatan, selaras dengan nasihat KKM (2023). Penyelia tidak seharusnya menganggap simptom ini sebagai alasan untuk malas bekerja.
3. Risiko operasi dan keselamatan
Jerebu bukan sahaja menjejaskan badan pegawai. Ia juga menjejaskan keupayaan pegawai menjalankan tugas pengawasan, iaitu fungsi utama kawalan keselamatan fizikal. Beberapa kesan yang biasa dilihat ialah seperti berikut.
| Bidang tugas | Kesan yang mungkin berlaku | Kesan kepada keselamatan |
|---|---|---|
| Pemerhatian di pagar dan perimeter | Jarak penglihatan berkurang, terutama pada waktu malam dan lampu menjadi berkabus | Pergerakan yang mencurigakan lambat dikesan, dan kawasan buta bertambah |
| Pemantauan kamera litar tertutup | Imej menjadi kurang jelas pada jarak jauh dan kamera luar terkesan oleh kabus | Pegawai di bilik kawalan kurang pasti sama ada sesuatu pergerakan bahaya atau tidak |
| Rondaan berjalan kaki | Pegawai cepat letih, batuk atau tidak selesa, lalu mempercepat atau memendekkan rondaan | Kualiti rondaan menurun dan titik semak terlepas |
| Kawalan masuk dan pengesahan identiti | Pelitup muka menyukarkan pengecaman wajah dan komunikasi lisan | Pengesahan identiti kurang tepat, atau pegawai menanggalkan pelitup demi kemudahan |
| Kawalan kenderaan | Jarak penglihatan pemandu berkurang, sementara pegawai berdiri di tepi jalan | Risiko kemalangan terhadap pegawai di laluan kenderaan |
| Komunikasi radio dan arahan | Suara teredam di sebalik pelitup muka | Arahan dan laporan tidak jelas semasa kecemasan |
Terdapat juga risiko pengurusan tenaga kerja. Apabila beberapa pegawai jatuh sakit atau mendapat cuti sakit, pegawai yang tinggal terpaksa menampung syif tambahan. Itu menambah keletihan, dan keletihan pula mengurangkan kewaspadaan. Dalam keadaan ini, bahaya kesihatan boleh menjadi bahaya keselamatan.
Jerebu juga boleh digunakan sebagai peluang oleh pihak yang berniat jahat. Pencerobohan sering memanfaatkan keadaan di mana pengawasan kurang berkesan. Ini bukan bermaksud jerebu menyebabkan lebih banyak jenayah. Maksudnya, tapak yang kurang bersedia akan mempunyai celah yang lebih besar. Pengawasan yang bergantung pada penglihatan luar semata-mata perlu dikaji semula semasa jerebu.
Sebagai penyesuaian, tapak boleh meningkatkan pencahayaan yang menembusi kabus, mengutamakan pengesanan melalui sensor atau penggera perimeter, mengurangkan tempoh pendedahan setiap pegawai melalui giliran tugas, dan memastikan pos kawalan masuk menyediakan cara pengesahan identiti yang tidak bergantung pada wajah semata-mata, seperti kad akses dan pengesahan melalui hos. Langkah-langkah ini digariskan sebagai contoh am dan perlu disesuaikan oleh pihak yang menguruskan tapak masing-masing.
4. Mengapa pegawai keselamatan lebih terdedah
Orang awam boleh memilih untuk tinggal di dalam rumah. Pegawai keselamatan biasanya tidak boleh. Terdapat beberapa sebab struktur yang menjadikan golongan ini lebih terdedah berbanding pekerja lain.
- Tugas menuntut kehadiran di luar. Pos pagar, rondaan perimeter dan kawalan kenderaan ialah tugas yang tidak boleh ditinggalkan. Pos tidak boleh dikosongkan hanya kerana IPU tinggi.
- Syif yang panjang. Syif lapan hingga dua belas jam bermakna jumlah pendedahan harian lebih tinggi, dan masa untuk berehat dalam persekitaran bersih lebih singkat.
- Kawalan terhad ke atas persekitaran. Pegawai tidak menentukan lokasi pos, jenis pondok kawalan atau sama ada pos itu berpenghawa dingin dan bertutup.
- Pergantungan kepada majikan dan klien. Peralatan perlindungan seperti pelitup N95 biasanya disediakan oleh syarikat pengawal keselamatan atau klien. Apabila tanggungjawab tidak jelas, bekalan boleh terlewat atau terhad.
- Tekanan untuk kekal bertugas. Pegawai mungkin takut kehilangan pendapatan atau dianggap tidak komited jika mengambil cuti sakit atau meninggalkan pos. Ini lebih ketara bagi pekerja kontrak.
- Persekitaran lain yang menambah beban. Pegawai yang bertugas berhampiran lalu lintas turut terdedah kepada asap kenderaan, dan cuaca panas menambah keletihan.
Agensi lain yang bertugas di lapangan juga menghadapi cabaran yang serupa. Sebagai contoh, semasa jerebu di Sarawak, Pesuruhjaya Polis negeri itu mengingatkan anggota yang bertugas di lapangan, termasuk pasukan trafik dan peronda, supaya memakai pelitup muka mengikut prosedur operasi standard KKM, dan pihak pengurusan sedang mendapatkan bekalan pelitup N95 untuk mereka (Berita Harian, 2026b). Contoh ini menunjukkan bahawa perlindungan pekerja lapangan ialah keputusan pengurusan, bukan pilihan peribadi semata-mata.
Ini membawa kepada soalan seterusnya: apakah yang dituntut oleh undang-undang daripada majikan?
5. Tanggungjawab majikan dan kerangka undang-undang
Asas undang-undang di Malaysia ialah Akta Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan 1994 (Akta 514). Seksyen 15(1) akta ini meletakkan kewajipan am ke atas majikan untuk memastikan, setakat yang praktik, keselamatan, kesihatan dan kebajikan semua pekerjanya semasa bekerja (Akta Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan 1994). Pekerja pula mempunyai kewajipan am untuk menjaga keselamatan diri dan orang lain, bekerjasama dengan majikan dan mematuhi langkah keselamatan yang diperkenalkan.
Kewajipan am ini terpakai kepada keadaan jerebu walaupun jerebu tidak disebut secara khusus. Majikan tidak boleh berhujah bahawa jerebu ialah faktor cuaca yang berada di luar kawalan. Yang dituntut ialah langkah yang munasabah dan praktikal untuk mengurangkan risiko. Pindaan 2022 kepada akta tersebut turut menekankan kewajipan majikan menjalankan pentaksiran risiko dan melaksanakan kawalan, serta memberi perlindungan kepada pekerja yang mengeluarkan diri daripada bahaya yang serius dan hampir berlaku (Akta Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan (Pindaan) 2022).
Dalam amalan, pendekatan yang munasabah bagi syarikat pengawal keselamatan dan pihak klien merangkumi perkara berikut.
- Pentaksiran risiko khusus jerebu. Kenal pasti pos dan tugas luar yang paling terdedah, serta pegawai yang lebih berisiko, kemudian tetapkan kawalan bertulis.
- Peralatan perlindungan yang sesuai. Sediakan pelitup N95 yang mencukupi dan latih pegawai cara memakainya dengan betul. KKM menyatakan bahawa pelitup N95 boleh digunakan untuk mengelakkan pendedahan kepada jerebu (KKM, n.d.).
- Pemantauan IPU dan arahan yang jelas. Tetapkan siapa yang memantau bacaan IPU dan bagaimana arahan disampaikan kepada pos.
- Pelarasan tugas. Kurangkan pendedahan dengan giliran tugas, rehat yang mencukupi di kawasan bersih, dan pengurangan rondaan luar yang tidak kritikal.
- Pemantauan kesihatan dan rawatan. Pastikan pegawai yang bergejala dapat berehat atau mendapatkan rawatan tanpa dihukum.
- Pengaturan kontrak dengan klien. Jelaskan siapa yang menanggung kos peralatan dan bagaimana pos boleh diubah suai semasa jerebu.
Satu perkara perlu dinyatakan dengan jelas. Penulis tidak menemui piawaian kebangsaan khusus yang menetapkan bacaan IPU tertentu bagi menghentikan kerja luar untuk pegawai keselamatan. Oleh itu, majikan dan pegawai disarankan menyemak garis panduan terkini daripada Jabatan Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan (JKKP), KKM dan Jabatan Alam Sekitar (JAS) sebelum menetapkan prosedur tapak.
6. Langkah praktikal
Pendekatan berperingkat membantu tapak membuat keputusan dengan cepat apabila bacaan IPU berubah. Jadual di bawah ialah contoh yang boleh disesuaikan dalam prosedur operasi standard (SOP) tapak. Ia bukan peraturan rasmi, dan arahan JKKP, KKM dan JAS yang terkini hendaklah diutamakan.
| Bacaan IPU | Contoh tindakan dalam SOP tapak |
|---|---|
| 0 hingga 50 (Baik) | Operasi biasa. Pantau bacaan IPU secara berkala. |
| 51 hingga 100 (Sederhana) | Pantau bacaan. Pegawai yang berisiko tinggi, seperti pesakit asma atau jantung, diingatkan supaya berhati-hati dan melaporkan simptom. |
| 101 hingga 200 (Tidak sihat) | Bekalkan pelitup N95 kepada semua pegawai luar. Hadkan tempoh di luar dengan giliran tugas. Sediakan air minuman dan kawasan rehat yang bersih. Tugaskan pegawai berisiko tinggi di pos dalam bangunan jika boleh. |
| 201 hingga 300 (Sangat tidak sihat) | Kurangkan tugas luar kepada yang kritikal sahaja. Tingkatkan kekerapan rehat dan pemantauan kesihatan. Penyelia memantau keadaan pegawai dengan lebih kerap. |
| Melebihi 300 (Berbahaya) | Hanya tugas luar yang paling kritikal, dengan kawalan paling ketat dan mengikut arahan pihak berkuasa. Sediakan pelan keselamatan alternatif. |
Senarai semak untuk pegawai keselamatan
- Semak bacaan IPU sebelum syif bermula dan sepanjang syif.
- Pakai pelitup N95 dengan betul, dan tukar apabila ia lembap, kotor atau rosak.
- Minum air secukupnya dan ambil rehat di tempat yang bersih.
- Laporkan simptom seperti sesak nafas, batuk berpanjangan atau sakit dada kepada penyelia dan dapatkan rawatan.
- Jangan tanggalkan pelitup hanya kerana ia menyukarkan komunikasi. Gunakan cara pengesahan alternatif.
- Rekod dan laporkan kesan jerebu kepada pengawasan, seperti kawasan yang tidak dapat dilihat dengan jelas.
Senarai semak untuk penyelia dan majikan
- Sediakan pelan jerebu bertulis sebelum musim jerebu.
- Pastikan bekalan N95 mencukupi, dan beri latihan pemakaian.
- Kenal pasti pegawai yang berisiko lebih tinggi dan agihkan tugas dengan sewajarnya.
- Jangan menghukum pegawai yang mengambil cuti sakit atau melaporkan simptom.
- Semak pos dan peralatan pengawasan yang terkesan oleh jerebu.
- Jelaskan tanggungjawab dengan klien melalui kontrak atau perjanjian tapak.
- Kaji semula pelan selepas setiap musim jerebu.
Had artikel ini
Artikel ini memberi maklumat am dan bukan nasihat perubatan atau undang-undang. Pegawai yang menghidap penyakit jantung, asma atau penyakit paru-paru perlu berunding dengan doktor tentang tahap aktiviti luar dan pemakaian pelitup yang sesuai, kerana pemakaian pelitup N95 untuk tempoh yang panjang boleh membebankan sesetengah orang. Contoh dalam artikel ini sengaja dibuat umum dan tidak menggambarkan mana-mana tapak tertentu.
Kesimpulan
Jerebu meningkatkan risiko yang dihadapi pegawai keselamatan fizikal dalam tiga cara: ia menambah beban kesihatan kerana pegawai terdedah lebih lama di luar, ia menjejaskan keberkesanan pengawasan, dan ia menguji sama ada majikan benar-benar bersedia melindungi pekerjanya. Pegawai keselamatan sepatutnya dianggap sebagai pekerja luar yang berisiko semasa jerebu, dan bukan sebagai pos yang perlu terus diisi tanpa mengira keadaan. Majikan yang mempunyai pelan jerebu yang jelas, peralatan yang cukup dan penyeliaan yang prihatin bukan sahaja memenuhi tanggungjawab undang-undang, malah mengekalkan keberkesanan pengawalan keselamatan apabila ia paling diperlukan.
Rujukan
Akta Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan 1994, Akta 514 (Malaysia).
Akta Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan (Pindaan) 2022 (Malaysia).
Berita Harian. (2026a, September). Jerebu: 35 stesen pemantauan rekod IPU tidak sihat setakat 5 petang. https://www.bharian.com.my/amp/berita/nasional/2026/09/1636579/jerebu-35-stesen-pemantauan-rekod-ipu-tidak-sihat-setakat-5-petang
Berita Harian. (2026b, September). Jerebu: Polis bukan Superman, pakai pelitup muka di lapangan. https://www.bharian.com.my/amp/berita/nasional/2026/09/1614062/bhplus
Kementerian Kesihatan Malaysia. (n.d.). Nasihat kesihatan ketika jerebu. https://www.moh.gov.my/component/content/category/perkhidmatan/hubungi-kami?start=330
Kementerian Kesihatan Malaysia. (2023, April 19). Nasihat penjagaan kesihatan semasa cuaca panas dan jerebu [Kenyataan media]. https://www.moh.gov.my/images/kenyataan-media/2023/Kenyataan_Akhbar_YBMK_Gelombang_Haba_dan_Jerebu_19APR2023.pdf
World Health Organization. (2021). WHO global air quality guidelines: Particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide. https://apps.who.int/iris/handle/10665/345334
World Health Organization. (2022). Ambient (outdoor) air pollution [Fact sheet]. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-health
